HISTORIA PEDIATRII POLSKIEJ WIEKÓW XVI—XVIII

Medycyna » HISTORIA PEDIATRII POLSKIEJ WIEKÓW XVI—XVIII

Droga rozwoju pediatrii polskiej była długa i mozolna. Trudności wynikały głównie z powodu upadku politycznego, w jakim nasz kraj znajdował się w XVIII, XIX i na przełomie XX stulecia. Historię pediatrii polskiej rozpoczyna starodruk pod nazwą „Herbarza Fali- mirza". Zrodził się on z inicjatywy księgarza i drukarza krakowskiego Floriana Unglera, jako kompilacja ze znanych wówczas w Europie dzieł przyrodniczo- -lekarskich. Jego autorami prawdopodobnie byli Stefan Fali mir z, Jędrzej z Kobylina, Józef Zimmermann i Szymon z Łowicza. Dzieło ukazało się w 1534 r. Na treść złożyły się dwie części: botaniczna i lekarska, zawierająca cały szereg wskazówek natury pediatrycznej.

W następnych latach „Herbarz Falimirza" miał kilka wydań w przeróbkach innych autorów. W 1583 r. Jan Hieronim Chrościejowski wydał w Wenecji i złożył w darze senatowi miasta Poznania pracę „De morbis puerorum tractatus locupletissimi". Stanowi ona opracowanie wykładów mistrza Chrościejowskiego Mercurialisa z Padwy. Dzieło Chrościejowskiego „De morbis puerorum" zawiera całą ówczesną wiedzę pediatryczną. Miało ono kilka wydań i było też tłumaczone na język niemiecki. Przez półtora wieku spełniało rolę podręcznika pediatrii. Ścisłych dat urodzenia i śmierci Jana Hieronima Chrościejowskiego nie znamy. Prawdopodobnie urodził się przed 1561 r., a zmarł po 1631 Po pierwszych naukach w Kolegium Lubrańskiego i Krakowskiej Akademii wyjechał na studia do Padwy, gdzie wśród uczniów mistrza Mercurialisa wyróżniał się swoją pilnością i inteligencją.

„Herbarz Polski" Marcina z Urzędowa, lekarza hetmana Jana Tarnowskiego, został wydany w 1595 r. już po śmierci autora, a napisany 40—50 lat przedtem. Autor opracował go z myślą stworzenia zielnika doskonalszego niż „Herbarz Falimirza". Tematycznie więc obydwa herbarze są sobie bliskie. Zakończenie herbarzy stanowi „Wielki Zielnik" Szymona Syreńskiego z Oświęcimia. Zielnik ten ukazał się drukiem w 1613 r. Jest to duże dzieło, liczące 1504 stronice. Przy opisie roślin autor podaje, kiedy i jak należy je stosować. Syreniusz pracował nad swoim dziełem około 30 lat. Dużo w nim uwagi poświęcono lecznictwu dziecięcemu.

W 1644 r. Jan Jonston z Szamotuł wydaje w Amsterdamie dzieło encyklopedyczne „Idea universae medicinae practicae". Księga VIII jest poświęcona dzieciom. Jan Jonston opuścił Polskę chyba wskutek zamieszek politycznych. Sławę zyskał w Anglii. Na Jonstonie, jeśli pominąć prace szkoły gdańskiej i prace Janusza Gehemy piszącego po niemiecku w Berlinie, kończy się historia pediatrii polskiej wieku XVII.  Pierwsza połowa wieku XVIII obfitowała w różne „dykcjonańusze których poziom naukowy nie był zbyt wysoki.

W drugiej połowie zaczęły zjawiać się wydawnictwa pediatryczne o wyższym poziomie naukowym. Do nich należy dzieło T y s s o t a pt. „Rada dla pospólstwa względem zdrowia jego", które tłumaczyli z francuskiego pijarzy. Pierwsze wydanie książki ukazało się w roku 1773. Rycina 2 przedstawia tytułową kartę tego dzieła. Do wyższej kategorii pod względem naukowym należy zaliczyć dzieło B a 1 - lexserda „O fizycznym wychowaniu niemowląt" tłumaczone z francuskiego w 1774 r. i dzieło Teodora Tomasza Weichardta, lekarza króla Stanisława Augusta, pt. „Rada dla matek względnie zapobieganie różnym słabościom i chorobom, którym dzieci od urodzenia swojego podlegać mogą", o charakterze częściowo kompilacyjnym.

Do prac polskich (nie drukowanych) należą dwie rozprawy Andrzeja Badurs kiego, profesora Szkoły Głównej Koronnej w Krakowie: Jedna „O niebezpieczeństwach grożących zdrowiu i życiu niemowląt ze strony matek, mamek tudzież, sposoby zaradzenia i ratunku", druga pt. „Mowa roztrząsająca skutki powietrza stosowane albo niestosowane do zachowania zdrowia i życia a w szczególności dzieci, człowieka w ogólności Pierwsza z tych rozpraw zaginęła. W drugiej (1786) autor walczy o poprawę warunków higienicznych, w jakich wzrastają dzieci, zwłaszcza wychowywane w salach podrzutków. Do innych podobnego typu wydawnictw należy praca Macieja Hallera o krzywicy (1782), Józefa Santoriusa o wychowaniu dzieci (1790), Lobenweina o zapaleniu płuc u noworodków, Podbielskiego o odrze.